Overwerken en bereikbaarheid: wanneer is vergoeding verplicht?

Overwerken en bereikbaarheid: waar gaat het wel en niet om?

Overwerk is werk buiten de uren die je met je werkgever hebt afgesproken, bijvoorbeeld bij ziekte van collega's of drukte (CNV). Bereikbaarheid buiten werktijd is iets anders: de druk om in je vrije tijd te reageren op werkberichten, telefoontjes en e-mails. Het recht op onbereikbaarheid is in Nederland nog niet wettelijk geregeld; het initiatiefwetsvoorstel dat in 2020 werd ingediend, is nog altijd niet aangenomen (HR Navigator).

Of vergoeding verplicht is, hangt vooral af van de vraag of je werkgever het initiatief neemt (CNV, Juridisch Loket). Alleen bereikbaar zijn is dus nog geen overwerk.

Het wetsvoorstel over bereikbaarheid mikt vooral op het gesprek: werkgevers en werknemers moeten afspraken maken over niet bereikbaar zijn buiten werktijd, om psychosociale arbeidsbelasting en de risico's daarvan — stress en burn-outklachten — te beperken (Tweede Kamer, Eerste Kamer).

Overwerk vs. Bereikbaarheid: Belangrijkste verschillen

Wanneer moet je overwerken – en wanneer niet?

Overwerken is alleen verplicht als het in je contract of cao staat. Staat er niets over overwerk, dan mag je "nee" zeggen (FNV). Ook een bedrijfsreglement of arbeidsovereenkomst kan verplicht overwerk regelen; dan moet je overwerken als dat nodig is (CNV).

Daarnaast kan je werkgever je vragen om extra te werken op grond van goed werknemerschap, bijvoorbeeld bij een noodsituatie of als het een keer echt nodig is (FNV).

Dwang mag nooit. Je werkgever of uitzendbureau mag je niet dwingen, en je mag geen straf of problemen krijgen als je overwerk weigert — denk aan dreigen dat je geen goed werk meer krijgt of dat je zelf vervoer moet regelen (FNV).

Wanneer is overwerkvergoeding verplicht?

Je hebt recht op uitbetaling van je overuren als je werkgever akkoord gaat, zelf om overuren vraagt of ze verplicht (CNV). Dat recht geldt ook als je cao of arbeidsvoorwaarden niets over overuren zeggen (CNV). Vraagt je werkgever je om over te werken, dan moet hij die uren vergoeden, in geld of vrije tijd (Juridisch Loket).

Maak je zonder overleg zelf extra uren, dan leidt dat in principe niet tot recht op betaling: bij een eigen beslissing is je werkgever niet verplicht die uren uit te betalen (CNV).

Hoe de vergoeding is geregeld, staat in je cao, arbeidsvoorwaarden of personeelshandboek (CNV); in een cao heet dit de overwerkvergoeding (FNV). Je moet van tevoren weten of je extra betaald krijgt; vraag het als je het niet zeker weet (FNV).

Hoe wordt overwerk vergoed: geld, tijd-voor-tijd of toeslag?

Je werkgever kan overuren vergoeden door ze om te zetten in vrije tijd (tijd-voor-tijd), uit te betalen tegen normaal uurloon of uit te betalen met een extra overwerktoeslag (CNV). In sommige cao's mag je zelf kiezen: uitbetalen of omzetten in vrije uren (CNV).

Tijd-voor-tijd mag alleen als jij het ermee eens bent (FNV). Zijn er geen afspraken gemaakt, dan krijg je extra loon voor je overuren, en je werkgever moet je altijd minstens het minimumloon betalen (FNV). Een toeslag op overwerk is niet vanzelfsprekend; check daarvoor je cao of arbeidsovereenkomst (CNV).

Over je overuren betaal je niet meer belasting dan over je normale loon, maar door de extra uren kun je wel in een hogere belastingschijf terechtkomen; een hoger salaris kan ook van invloed zijn op toeslagen die je ontvangt (CNV). Sinds 2018 krijg je vakantiegeld over de overuren die je maakt, tenzij in je cao duidelijk is afgesproken dat er geen vakantiegeld over die uren wordt betaald; dat is minimaal 8% van je brutoloon (CNV).

Bereikbaarheid buiten werktijd: afspraken in plaats van automatische vergoeding

Het initiatiefwetsvoorstel over bereikbaarheid buiten werktijd is nog niet aangenomen; de stemming in de Tweede Kamer is nog niet afgerond (Tweede Kamer). Het voorstel wijzigt de Arbeidsomstandighedenwet en beoogt dat werkgevers en werknemers afspraken maken over niet bereikbaar zijn buiten werktijd, ter voorkoming van psychosociale arbeidsbelasting (Eerste Kamer). Het is oorspronkelijk ingediend door het lid Gijs van Dijk en op 16 maart 2022 overgenomen door het lid Kathmann (Tweede Kamer, Eerste Kamer).

De aanleiding: meer dan één miljoen werknemers ervaren stress of burn-outklachten, waarbij werk een veelvoorkomende oorzaak is, en bereikbaar zijn buiten werktijd heeft vaak nadelige invloed op de subjectieve beleving van werkstress (Eerste Kamer). Het voorstel geeft werknemers niet letterlijk een wettelijk recht op onbereikbaarheid; de kern is dat werkgevers binnen hun arbobeleid aandacht besteden aan bereikbaarheid buiten werktijd en daar samen met werknemers afspraken over maken, passend binnen de bestaande zorgplicht om psychosociale arbeidsbelasting zoveel mogelijk te voorkomen (HR Navigator). Dat er een gesprek is gevoerd, moet aantoonbaar zijn, bijvoorbeeld via een schriftelijk verslag (Eerste Kamer).

Internationaal loopt Nederland niet voorop. Frankrijk had in 2017 een van de eerste wettelijke regelingen, en ook België, Portugal en Australië kennen regelgeving of landelijke afspraken. In Australië mogen werknemers van grote organisaties sinds 2024 onredelijke telefoontjes, e-mails of berichten buiten werktijd weigeren; voor kleinere werkgevers geldt dit sinds 2025. De Europese Commissie onderzoekt of er Europese afspraken moeten komen over telewerken en bereikbaarheid buiten werktijd (HR Navigator).

Belangrijke cijfers over overwerk en bereikbaarheid

Wat geldt altijd: rusttijden en druk om te reageren

Overwerk moet altijd binnen de regels van de Arbeidstijdenwet (ATW) blijven: maximaal twaalf uur per dag werken, niet meer dan 60 uur in één week, en over een periode van zestien weken gemiddeld niet meer dan 48 uur per week (FNV). De ATW bevat ook regels over maximale arbeidstijd, pauzes en rusttijden (CNV).

Na je werk heb je recht op rust: elf uur tussen twee werkdagen en elke week 36 uur rust zonder werk. Soms mag de rust van elf uur korter zijn — acht uur — maar alleen als het heel belangrijk is voor het werk en maximaal één keer in zeven dagen (FNV). In de cao kunnen andere afspraken staan, dus check die (FNV).

Aanhoudende druk om direct te reageren heeft een naam: telepressure, de druk die werknemers voelen om onmiddellijk te reageren op werkgerelateerde berichten. Die druk beïnvloedt de kwaliteit van je slaap, je vermogen om mentaal los te komen van het werk, je concentratie en productiviteit, en vergroot het risico op stress en burn-outklachten (HR Navigator).

Zo check je jouw situatie

Check eerst je cao, arbeidsovereenkomst, arbeidsvoorwaarden of personeelshandboek: daarin staat of overwerk verplicht is en hoe het wordt vergoed (CNV, FNV).

Leg een verzoek om over te werken en het akkoord van je werkgever vast, zodat je later kunt terugvinden wat is afgesproken. Vraag vooraf of je overuren betaald of gecompenseerd worden, en vraag het na als je het niet zeker weet (FNV).

Kom je er met je werkgever niet uit of voel je je onder druk gezet, dan kun je terecht bij de FNV of het CNV voor informatie over werktijden en overwerk, of bij het Juridisch Loket, dat uitleg geeft over het uitbetalen van overuren (FNV, CNV, Juridisch Loket).

Wat moet je controleren bij overwerk en bereikbaarheid?

Hoe ga je om met overwerk en bereikbaarheid?