Cao en arbeidscontract naast elkaar leggen: welke afspraken tellen mee?

De kern: welke afspraak wint bij strijd tussen cao en arbeidscontract?

De hoofdregel: cao-afspraken gaan voor op je individuele arbeidsovereenkomst. Dat staat op Rijksoverheid.nl en is ook de lijn van CNV en De Unie. Je contract mag niet nadelig afwijken van de cao. De Unie geeft als voorbeeld: staat in de cao 25 vakantiedagen, dan mag je contract niet 20 dagen zeggen.

Omgekeerd mag het wel: is een afspraak voor jou gunstiger dan de cao, dan mag je contract daarvan afwijken. Rijksoverheid zegt: bepalingen in je contract mogen niet nadelig afwijken van de cao, maar afwijken mag als het voor jou gunstiger uitpakt.

Eén uitzondering moet je eerst kennen, want die bepaalt welk document leidend is. Bij een standaard-cao mag niet worden afgeweken, ook niet als dat voor jou gunstiger is; de cao-bepalingen zijn dan bindend voor iedereen op wie de cao van toepassing is. Bij een minimum-cao mag afwijken wel, maar alleen in het voordeel van de werknemer. Het type cao bepaalt dus of je contract überhaupt een extra gunstiger afspraak kan toevoegen.

Check eerst of de cao op jouw functie en bedrijf van toepassing is

Een cao telt alleen mee als die op jouw arbeidsovereenkomst van toepassing is. Volgens Arbeidsrechter.nl kan dat via drie routes: je valt binnen het werkgebied van de cao en je werkgever is lid van de werkgeversorganisatie en/of je bent zelf lid van een werknemersorganisatie; je werkgever heeft de cao in jouw individuele arbeidscontract van toepassing verklaard; of de cao-bepalingen zijn algemeen verbindend verklaard.

Begin bij je eigen contract. Daarin staat volgens Ondernemersplein of een cao van toepassing is, meestal in een clausule als "op deze arbeidsovereenkomst is de cao ... van toepassing". Ook het toepassingsgebied van de cao zelf is bepalend. Dat staat bijna altijd in de eerste artikelen: voor welke sector, branche, bedrijfstak of werkgever de cao geldt, en soms extra voorwaarden zoals dat minimaal 50% van het personeel werk doet dat onder de cao-omschrijving valt.

Is je werkgever geen lid en staat de cao niet in je contract, dan kan algemeen verbindend verklaring alsnog het verschil maken. Partijen met een bedrijfstak-cao kunnen de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid vragen de cao voor de gehele bedrijfstak te laten gelden; bijna alle bedrijfstak-cao's zijn algemeen verbindend verklaard, aldus Rijksoverheid. Werkgevers die niet bij de cao-partijen horen maar wel onder de bedrijfstak vallen, moeten zich dan aan de algemeen verbindend verklaarde bepalingen houden. In bepaalde gevallen kan een werkgever dispensatie vragen. Op de cao-website van het ministerie van SZW zie je of en per welke datum een cao algemeen verbindend is verklaard.

Twijfel je? Volgens Rijksoverheid kunnen de organisaties die de cao hebben afgesloten – werkgeversorganisaties en vakbonden – je vertellen of er voor jou een cao geldt en wat erin staat. CNV noemt daarnaast een eigen cao-overzicht; CNV vermeldt dat er in Nederland meer dan 900 verschillende cao's zijn die gelden voor ruim 85% van werkend Nederland. Arbeidsrechter.nl noemt eveneens dat ongeveer 85% van de medewerkers onder een cao valt. Is er geen toepasselijke cao, dan tellen de cao-afspraken niet mee en geldt wat je zelf met je werkgever hebt afgesproken.

Belangrijke cijfers over cao's in Nederland

Controlelijst: is de cao van toepassing op jouw situatie?

Wat zet je naast elkaar: loon, werktijden, verlof en persoonlijke afspraken

In de cao staan de collectieve afspraken. Rijksoverheid noemt als voorbeelden loon, toeslagen, betaling van overwerk, werktijden, proeftijd, opzegtermijn en pensioen. CNV vult aan met vakantiedagen, pensioenregelingen, regels voor overwerk, ziekte en ongevallen, veiligheid van de werknemer, ontslagregelingen zoals de opzegtermijn, zwangerschaps- en ouderschapsverlof en scholing. De Unie noemt daarbij loonschalen en periodieken, toeslagen voor onregelmatig werk, vergoedingen zoals reiskosten, doorbetaling van loon bij ziekte, bijzonder verlof en veiligheid op de werkvloer.

In je individuele arbeidsovereenkomst staan de persoonlijke afspraken: je functie, de startdatum, de duur van het contract, het aantal uren, het salaris en de vakantiebijslag, het aantal vakantiedagen en de opzegtermijn bij een vast contract. Vaak staan er ook extra's in, zoals een leaseauto, deelname aan een pensioenregeling of een concurrentiebeding. Die persoonlijke laag is precies waar de cao en je contract elkaar kunnen raken of tegenspreken.

Vergelijk daarom niet document tegen document, maar arbeidsvoorwaarde tegen arbeidsvoorwaarde. Neem een voorwaarde – bijvoorbeeld overwerkvergoeding – zoek eerst de cao-bepaling, dan de bepaling in je contract, en beoordeel of de contractafspraak nadeliger, gelijk of gunstiger is. Let op het verschil in karakter: de cao zet vaak het kader (loonschalen, verlofopbouw, toeslagpercentages), terwijl je contract de persoonlijke invulling bevat (in welke schaal je bent ingedeeld, welke periodiek je krijgt, welke functie je hebt).

Minimum-cao of standaard-cao: bepaalt hoeveel ruimte je contract heeft

De Unie beschrijft het onderscheid zo. Bij een minimum-cao mogen werkgevers en werknemers afwijken van de cao-afspraken, maar alleen in het voordeel van de werknemer; je kunt bijvoorbeeld meer loon afspreken dan in de cao staat. Bij een standaard-cao mag er niet van de cao worden afgeweken, ook niet als het voor jou als werknemer gunstiger is.

Ondernemersplein zegt hetzelfde vanuit werkgeversperspectief: bij een minimum-cao mag de werkgever in de individuele arbeidsovereenkomst afspraken maken die beter zijn voor de werknemer dan de cao, bij een standaard-cao mag dat niet. In een minimum-cao staat volgens Ondernemersplein ook duidelijk vermeld dat afwijken mag als dat in het voordeel van de werknemer is.

Waar je het type vindt: in de cao-tekst zelf, of door het na te vragen bij je werkgever of bij een vakbond. Dat is geen formaliteit – het bepaalt of een gunstiger afspraak in jouw contract meetelt of niet. Is het een standaard-cao, dan telt je contract alleen mee voor zover het de cao niet tegenspreekt.

Minimum-cao vs standaard-cao: voordelen en beperkingen

Cao, contract en wet: wat is de ondergrens?

De wet is de ondergrens. Cao-afspraken mogen nooit in strijd zijn met de wet, bijvoorbeeld met het Burgerlijk Wetboek en de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag. In een cao mag dus geen lager loon staan dan het minimumloon en niet minder vakantiedagen dan waar het BW van uitgaat. Andersom mag een wet bepalen dat bij cao van een wettelijke regel mag worden afgeweken.

De cao is in de praktijk vaak gunstiger dan de wet: het loon in een cao kan hoger zijn dan het minimumloon, en werknemers kunnen meer vakantiedagen krijgen dan het wettelijke minimum. CNV merkt op dat wanneer er een cao is, die in plaats van de wet geldt, met doorgaans betere arbeidsvoorwaarden dan de wettelijke minimums.

Je hebt dus met drie lagen te maken: de wet als ondergrens, de cao als collectieve laag daarboven en je arbeidsovereenkomst als persoonlijke laag. Bij een conflict tussen cao en contract gaat de cao voor, tenzij de cao zelf een gunstiger afwijking toestaat. Bij een conflict tussen cao en wet gaat de wet voor: een cao-bepaling onder het wettelijke minimum is niet geldig.

Geen cao? Dan telt je arbeidsovereenkomst of personeelsreglement

Niet elke sector of werkgever valt onder een cao. Arbeidsrechter.nl noemt dat ongeveer 85% van de medewerkers onder een cao valt, wat betekent dat een deel van de werkenden geen cao heeft. Volgens Rijksoverheid maakt u, als er geen cao's of eigen regelingen zijn, samen met uw werkgever afspraken over de arbeidsvoorwaarden.

Is je werkgever niet gebonden aan een cao, dan leg je de afspraken vast in je individuele arbeidsovereenkomst of in een reglement, zoals een personeelshandboek. Daarbij blijven de algemene regels van de arbeidswetgeving gelden, bijvoorbeeld de Wet minimumloon, de Arbeidstijdenwet en het Burgerlijk Wetboek (Boek 7, vanaf artikel 610).

Er is nog een tussenweg: een werkgever die geen lid is van een werkgeversorganisatie en niet onder een algemeen verbindend verklaarde cao valt, kan zelf een bestaande cao volgen door die in de arbeidsovereenkomst van de werknemers te zetten. Vanaf dat moment is die cao wel van toepassing. Staat er niets over een cao in je contract en is er ook geen algemeen verbindend verklaring, ga er dan niet van uit dat je cao-rechten hebt: dan is je arbeidsovereenkomst of het personeelsreglement leidend, binnen de grenzen van de wet.

Praktisch stappenplan: zo leg je cao en contract naast elkaar

De uitkomst volgt één lijn: de cao gaat voor op je arbeidsovereenkomst, en je contract mag niet nadeliger zijn dan de cao. Gunstiger afwijken mag alleen als de cao dat toestaat – bij een minimum-cao dus wel, bij een standaard-cao niet. Blijft er een verschil van mening over welke afspraak geldt, dan zijn de cao-partijen en je vakbond de eerst aangewezen partij om dat na te vragen.